Maastricht UMC+
In het Kennis- en Expertisecentrum Preventie & Vitaliteit komt de hele preventiepiramide tot leven
In goede gezondheid leven en zo min mogelijk een beroep hoeven doen op zorg. Wie wil dat niet? Hoe simpel dit ook lijkt; het realiseren ervan is dat zeker niet. Wel is zeker dat preventie een leidende rol speelt op weg naar dit toekomstbeeld. En ook dat het MUMC+ hierin het voortouw wil nemen onder meer door zich te positioneren als Kennis- en Expertisecentrum op het gebied van preventie en vitaliteit. Bij MUMC+ zijn preventie en vitaliteit vaste waarden, waarbij alle lagen van de zogenaamde preventiepiramide aan bod komen - van gezonde mensen tot en met preventie bij patiënten die in behandeling zijn in het ziekenhuis.
Het belang van preventie
Als het gaat over zo lang mogelijk gezond leven, vallen meteen de termen preventie en vitaliteit. Termen die steeds meer onderdeel worden in het zorglandschap. En dat is best opmerkelijk. Want gezond zijn speelt zich voor het grootste deel af buiten de zorg. Bij de mensen thuis, op het werk, in hun leefomgeving. Dat er vanuit zorg veel aandacht is voor preventie en vitaliteit is tegelijkertijd ook heel begrijpelijk en urgent; bijvoorbeeld doordat de druk (kosten, arbeid) op de zorg groot is. Maar ook zonder die druk is er veel voor te zeggen om mensen te helpen zo lang mogelijk gezond te zijn zodat ze zo min mogelijk een beroep hoeven te doen op zorg. Dat is goed voor de samenleving én goed op individueel niveau. Belangrijk daarbij is dat iedereen gelijke kansen heeft om gezond te leven. In de praktijk is dat niet zo. Het maakt uit waar en onder welke omstandigheden mensen opgroeien. Gezond oud worden zou echter geen luxe moeten zijn maar een voor iedereen haalbaar doel.
De preventiepiramide
Voor MUMC+ als geheel (dus de faculteit FHML en het ziekenhuis) is preventie een van de belangrijkste pijlers. Daarbij vormt preventie ‘in de samenleving’ met ‘gelijke kansen voor iedereen om gezond te leven’ de basis. Dat dit als belangrijkste deel van preventie buiten de zorg plaatsvindt, is goed te zien in de preventiepiramide[i]. De visualisatie maakt in één oogopslag duidelijk dat effectieve preventie in de onderste laag begint: preventie gericht op (delen van) de hele bevolking om actief hun gezondheid te bevorderen en beschermen.
Aardig feitje
Dezelfde piramide wordt ook wel gehanteerd als trechter - de piramide, maar dan andersom. Die laat dan goed zien dat je bij de punt terecht komt nadat al het andere geprobeerd is.
Van onder naar de top:
- Universele preventie die zich richt op de hele bevolking (of delen daarvan) en actief de gezondheid bevordert en beschermt.
- Selectieve preventie die zich richt zich op subgroepen in de bevolking waarin een bepaald volksgezondheidsprobleem relatief vaak voorkomt (bijvoorbeeld jongeren, ouderen, vrouwen, bewoners van bepaalde wijken)
- Geïndiceerde preventie die zich richt op individuen die een verhoogd risico op een bepaalde ziekte hebben.
- Zorg-gerelateerde preventie die zich richt op individuen met een ziekte, om verergering te voorkomen.
De piramide illustreert perfect waar we bij het MUMC+ als Kennis- en Expertisecentrum Preventie en Vitaliteit onze aandacht op richten en hoe we invulling geven aan onze gezondheidstaak: het totaalplaatje. Van de onderste laag van de piramide – de gehele bevolking – tot en met de patiënten in ons ziekenhuis.
Vice-decaan van de Faculty of Health, Medicine and Life Sciences en MUMC+-bestuurder Stef Kremers zei daarover eerder:
“Als MUMC+ zien we onze gezondheidstaak breed. We willen kennis genereren over gezondheid en hoe je die effectief kunt bevorderen met bijvoorbeeld leefstijlinterventies. Feitelijk zetten we ons in om mensen uit het ziekenhuis te houden. En als ze er zijn, proberen we ze te ondersteunen om in de thuissituatie gezondere keuzes te maken zodat ze daarna minder snel weer terug hoeven te komen”.
Impact maken: de preventiepiramide in de praktijk
Als illustratie van de preventiepiramide in relatie tot het MUMC+ als Kennis- en Expertisecentrum lichten we een aantal voorbeelden uit, die de diversiteit in onze aanpak laten zien. Van gezonde inwoner tot patiënt, van leefstijl tot mentale gezondheid, van jong tot oud. Goed om daarbij te bedenken dat het bij deze voorbeelden (en überhaupt bij de lagen van de piramide) niet gaat om een heel strikte afbakening en dat lagen soms in elkaar overvloeien.
Activeerkracht
Patiënten die tijdens hun opname minder vitaal zijn kunnen te maken krijgen met negatieve gezondheidsuitkomsten, zoals minder snel herstel, langere opnameduur en groter risico op complicaties. Bij Activeerkracht ondersteunt een zorgassistent de verpleegkundigen bij het begeleiden van patiënten rondom gezonde, eiwitrijke voeding en beweging.
BreinZorg
BreinZorg bestaat uit een gratis online platform en een praatkaart voor mensen met geheugenklachten en zorgprofessionals. De modules geven mensen adviezen en praktische tips over risico- en beschermende factoren voor dementie. Het is de bedoeling om BreinZorg landelijke in te bedden in geheugenpoli’s en de huisartsenpraktijken in Zuid-Limburg.
Partner in Balans
Partner in Balans is een eHealth interventie die? met maatwerk helpt bij het behoud van mentale gezondheid van mantelzorgers, naasten van mensen met (o.a.) dementie. Met Partner in Balans lukt het om door zelfmanagement vaardigheden aan te leren een gezonde balans in het dagelijks leven te behouden en de veerkracht van naasten te vergroten en overbelasting te voorkomen.
Krachtvoer
Krachtvoer is een effectief lesprogramma om vmbo-leerlingen te helpen gezonde voedingskeuzes te maken en is ontwikkeld met o.a. Voedingscentrum en samen met docenten en leerlingen.
Gezonde basisschool van de toekomst
De Gezonde basisschool van de toekomst (GBT) is ontwikkeld om kinderen bekend te maken met een gezonde leefstijl. De interventie bestaat o.a. uit elke dag een gezonde schoollunch en 60 minuten extra beweging. Uit multidisciplinair onderzoek blijken positieve effecten op de BMI-score, de buikomvang van kinderen en hun voedingspatroon en beweeggedrag.
SuperFIT
SuperFIT is een ontwikkelde aanpak gericht op een gezonde leefstijl bij jonge kinderen (2‐4 jaar). De hoofddoelen zijn o.a. het stimuleren van beweging, bevorderen van gezonde voeding en het creëren van een gezonde sociale, fysieke en beleidsomgeving.
We zijn zelf het medicijn
Vanuit de wetenschap dat een gezonde leefstijl het risico op dementie verlaagt, werd in 2018/19 in Limburg de voorlichtingscampagne ‘We zijn zelf het medicijn’ uitgerold, waarin mensen werden geïnformeerd over de samenhang tussen leefstijl en hersengezondheid. Van de doelpopulatie tussen 40‐75 jaar werd 20% bereikt. De ervaringen vormen de basis van een draaiboek dat als leidraad dient voor onder andere GGD’s en als inspiratie voor vergelijkbare public health initiatieven in de Euregio.
Preventie bij MUMC+
Dat vanuit de samenwerking van faculteit FHML en ziekenhuis wordt gewerkt aan een gezonde toekomst kent een lange geschiedenis. Maastricht University startte in 1976 niet alleen met de Faculteit der Geneeskunde maar ook met de Faculteit der Gezondheidswetenschappen, waar juist veel aandacht was voor gezondheid. De samenwerking vanuit deze (toen nog) twee faculteiten met de kennis en kunde van het ziekenhuis zorgde ervoor dat de thema’s preventie en vitaliteit vanuit een breed perspectief konden worden ontwikkeld. Preventie is dan ook niet toevallig een van de strategische proposities van het MUMC+ in de Strategie Gezond Leven.
De integrale benadering van gezondheid en zorg maakt MUMC+ tot een aanwezige speler op dit thema, maar doet dit bijna altijd samen met partners in de regio, zoals de GGD, en in de verschillende Academische Werkplaatsen. Naast de overkoepelende strategie heeft het MUMC+ een specifieke preventiestrategie ontwikkeld in de Strategie Preventie Aanpak (SPA, 2023) die inzet op het verbinden van fundamenteel, toegepast en implementatiegericht onderzoek, en het vertalen van wetenschappelijke kennis naar de regionale en (inter)nationale praktijk. Daarnaast is er sinds 2024 een faciliterend Programma Preventie & Vitaliteit in het leven geroepen als faciliterende motor voor het Kennis- en Expertisecentrum Preventie & Vitaliteit dat initiatieven en personen op het vlak van preventie en vitaliteit verbindt, condities creëert voor preventieve activiteiten en effectieve initiatieven helpt opschalen en borgen.
[i] [i]De visualistatie komt uit de NFU-paper: Preventie: wat is het en hoe benutten we het optimaal (2022); een document van de wetenschappelijke commissie Preventie UMCNL (voorheen NFU).